قىزمەت گرۋپپاسى ديقاندارمەن بىرگە قاربالاستىققا ءتۇستى   قابا: قىزمەت گرۋپپاسىنداعى كادرلار ناقتى ىستەر ىستەپ بەردى   شينجياڭنىڭ «ەڭ زەرەكتەرىن» تاڭداۋ قيمىلى باستالدى   وتىرىقتانعان مالشىلاردىڭ تىڭ تىرلىگى   قىستاققا تۇسكەن كادرلار جۇرت جۇرەگىن توعىستىردى   بۋىرشىن: قوي باعىمشىلىعىنان ۇلگى كورسەتۋ قىستاعىن قۇردى   «كىتاپ وقىعىڭ كەلسە ومىربەكتى ىزدە»   ناراتتاعى نار جىگىت  

«مەن قىزىلتاستىقپىن»

نۇرجاقان ونەرقان ۇلى

2017.12.29 11:30 كەلۋ قاينارى : شينجياڭ گازەتىنەن

  مەن التاي ايماعىنىڭ ۇلتتار ىنتىماعىنداعى ۇلگىلى قالاشىق، التاي قالاسى قىزىلتاس قالاشىعىندا قاراپايىم وتباسىندا دۇنيە ەسىگىن اشتىم. قىزىلتاس قالاشىعىن اركىم بىلە بەرمەيتىن بولۋى مۇمكىن، الايدا قىزىلتاس قالاشىعىنداعى ءار ۇلت حالقى بىرگە جازعان ۇلتتار ىنتىماعى داستانى تاۋسىلمايتىن جىر بولىپ جالعاسىپ كەلەدى. ءسوزدى جانە دە «قىرىق ءۇي قورجادان» باستاعانىم ءجون سياقتى.
  «قىرىق ءۇي قورجا» جەرگىلىكتى قازاقتاردىڭ ەرتەرەكتە قىزىلتاسقا ىرگە تەپكەن 40 حانزۋ وتباسىنا بەرگەن اتاۋى. وسى قورجا سوناۋ ەرتە كەزدە گانسۋ، شانشي، سانشي وڭىرلەرىنەن شينجياڭعا كەلىپ، تالاي تاۋقىمەتتەردى باستان كەشىپ، سوڭىندا قىزىلتاس قالاشىعىنا ىرگە تەپكەن. سول جەردەگى مەيىربان ءار ۇلت حالقى ارىپ - اشىپ كەلگەن ولاردى وزەگىنە تەپپەي، جەر بەرىپ، باسىنا ءۇي تىگىپ، باۋىرىنا قازان اسىپ، وزدەرىنىڭ مەيىرلى ىستىق قۇشاعىنا باسقان. مىنە سودان دا بولار «قورجالار» وسى وڭىرگە سۋداي ءسىڭىپ، بالداي باتىپ، ءار ۇلت حالقىمەن بىرگە تۇرمىس كەشىرىپ، بىرگە ەڭبەكتەنىپ، بىرگە دامىپ، جاراسىمدى تۇرمىس كەشىپ كەلەدى.
  مەنىڭ بالالىق كەزىم وسى «قورجانىڭ» كەيىنگى ۇرپاقتارىمەن بىرگە ءوتتى، سول كەزدەردە، ءبىزدىڭ تۇرمىسىمىز ناشار، ىشەر اس، كيەر كيىمگە جارىماي جۇرسەك تە، ىنتىماقتىڭ، بەرەكەنىڭ ءتاتتى ءدامىن تاتىپ ەرجەتىپ ەدىك. ءالى ەسىمدە، سول كەزدەردە ءبىزدىڭ اكەمىزدىڭ حانزۋ دوستارى بولۋشى ەدى، ولار ونى «تامىر» دەپ اتايتىن، قاراڭىزشى، بۇل ءسوزدىڭ استارى قايدا جاتىر، ولار سول كەزدىڭ وزىندە حانزۋ دوستارىن جاتسىنباي تامىرلاسپىز دەپ قاراپتى عوي. ولار ءبىر - بىرىنە كومەكتەسىپ، بىرىندە جوعىن ءبىرى بەرىپ، بىرىندە بارىن ءبىرى الىپ، بىرگە ەڭبەكتەنىپ، بىرگە تاماقتانىپ، سوعىمدارىن بىرگە سويىپ، ەگىندەرىن بىرگە ەگىپ، ءبىرىن - ءبىرى سۇيەمەلدەپ، سوناۋ قيىن - قىستاۋ كەزدەردەن وتكەن ەدى.
  «اشارشىلىقتا جەگەن قۇيقاننىڭ ءدامى اۋىزدان كەتپەيدى» دەگەندەيىن، «قورجالار» جانە ولاردىڭ ۇرپاقتارى وزدەرىنىڭ بەرەكەلىلىگى، تىرىسشاڭدىلىعى، ادال ەڭبەگى ارقىلى جەرگىلىكتى حالىق بۇقاراسىمەن بىتە قايناسىپ ءوتتى، ولار شەتىنەن ونەرلى ەدى، تەمىرشىلىك، اعاششىلىق، تامشىلىق، ەگىنشىلىك جۇمىستارىندا جەرگىلىكتى بۇقاراعا جەتەكشى بولىپ، بىرگە بايۋدىڭ جولىن سالىپ، ۇلتتار ىنتىماعىنىڭ ۇرىعىن سەپتى، ولاردىڭ كەيىنگى ۇرپاقتارىنان نەبىر دارىندىلار مەن ۇلتتار ىنتىماعىنىڭ ۇلگىلەرى جەتىلىپ شىقتى، ولاردىڭ ءبار - ءبارىنىڭ ىزگى ىستەرىن بۇل جەردە ايتىپ تاۋىسا الماسپىن. دەسەدە ءبىزدىڭ اۋىلدا سارقىلمايتىن ماقتان جىرى بولعان ءبىرقانشا تيپتەردى اۋىزعا الا كەتكەن ءجون.
  ساۋ شۇيسۇي «قورجالاردىڭ» كەيىنگى ۇرپاقتارىنان شىققان ايەل كادر. وتكەن عاسىردىڭ 90 - جىلداردىڭ باسىندا، ول مال شارۋاشىلىق رايوندارىنداعى انا - بالا ىستەرىنىڭ دامۋىنا ەسەلى ۇلەس قوسىپ، بىرلەسكەن مەملەكەتتەر ۇيىمىنىڭ بالالار قور قوعامى قارجىلاندىرعان «قازاق وتباسىلاردىڭ ساپالى پەرەزەنتتى بولۋ جونىندەگى <قاراجورعا> قيمىل جوسپارى» نىسانىن قولعا كەلتىرىپ، رايونىمىزداعى، اسىرەسە، ەگىنشى - مالشىلاردىڭ انا - بالالارىنا تەڭدەسسىز يگىلىكتەر جاراتىپ، 2000 - جىلى مەملەكەتتىك كەڭەستىڭ انا - بالالار القاسى تاراتقان «دىڭ يىڭچاۋ» اتىنداعى ەڭ جوعارى مارتەبەلى سيلىققا يە بولدى.
  قازاق ءتىلىن جەتىك مەڭگەرۋ − «قورجالىقتاردىڭ» بويىنداعى تاعى ءبىر اسىل قاسيەت. ولار قازاق تىلىندە كادىمگىدەي ماقال - ماتەلدەپ، ازىلدەسىپ سويلەسكەندە ءوزىڭدى جاڭىلدىراتىن. ءان دەسە، اقىندار ايتىسى دەسە دەلەبەمىز قوزىپ تۇراتىن حالىقپىز عوي، تالاي - تالاي اقىندار ايتىسىن كورسەڭىزدە، ءبىراق، حانزۋ اقىننىڭ ايتىسقا تۇسكەنىن كورمەگەن بولارسىز، انە ول وسى «قورجالىقتاردىڭ» ۇرپاعى اقىن − جيڭ يۋانگۇڭ. ول اقىن بولعاندا ادەتتەگىدەي عانا اقىن ەمەس، قازاقتىڭ ايگىلى اقىنى جامالقان قاراباتىر قىزىمەن ءبىر ساحنادا ايتىسىپ، ماقتاۋ العان اقىن. ولار وسى تىلگە جەتىك بولۋداي ابزالدىلىقتارىن تەك وزدەرىنىڭ يگىلىگىنە عانا جاراتىپ قالماستان، رايونىمىزدىڭ اۋدارما سالاسىندا، وسى «قورجالىقتاردىڭ» 40تان استام ۇرپاعى قىزمەت ىستەپ، رايونىمىزدىڭ اۋدارما سالاسىنا ەسەلى ۇلەس قوسىپ، ۇلتتار ارا قاتىناستى قويۋلاتۋدا كوپىر بولدى. انە سولاردان شىققان، ءبىزدىڭ ءۇيدىڭ كورشىسى، مەنىڭ ءىنىمنىڭ كىندىك اكەسى ياڭ زىجى مەن ونىڭ ساپتاسى يۇن چاڭميڭ ورتالىقتىڭ اۋدارما گرۋپپاسىندا قىزمەت ىستەپ، كوسەمدەردىڭ ءسوزىن اۋدارعان كاسىپتىك ماماندار.
  اۋىلىمىزداعى ۇلتتار ىنتىماعىنىڭ وسىنداي اسىل قاسيەتتەرى سەنەن ماعان، مەنەن ساعان جۇعىستى بولىپ جالعاسىپ جاتتى، ونىڭ جانە ءبىر ناقتى مىسالى، اۆتونوميالى رايوندىق ۇلتتار ىنتىماعىنىڭ ۇلگىسى، باسپاناسى جوق حانزۋ كاريانىڭ تۇرمىسىنا 7 جىل بويى ءۇن - ءتۇنسىز كومەكتەسىپ كەلە جاتقان قاراپايىم قازاق ايەلى − كۇلۋسيا ءانۋار قىزى. ءيا، اۋىلىمىزداعى ۇلتتار ىنتىماعىنىڭ مۇنداي اسەرلى جىر - داستاندارى ايتىپ تاۋىسقىسىز.
  مەنىڭ بالعىن بالالىعىم پارتيا تۋى استىندا، وسىنداي ءبىر بەرەكەلى اۋىلدا ءوتتى. پارتيانىڭ قامقورلىعىندا، ساقا كومپارتيا مۇشەلەرى اكەم مەن شەشەمنىڭ تۋرا تاربيەسىندە، سول كەزدەگى تۇرمىسىمىز قوڭىر قالتالى بولساق تا، كورشى - قولاڭداردىڭ كومەگىندە، ءبىز ءبىر ۇيدەگى 6 بالا تۇگەلدەي جوعارى مەكتەپكە ءتۇسىپ وقىپ، بارلىعىمىز دا قىزمەتكە قاتىناسىپ، ءوز الدىمىزعا باقىتتى وتباسى بولدىق. مەن جۇبايىم ەكەۋىمىز ورتالىق قالا ۇرىمجىدەگى 36 - ورتا مەكتەپتە وقىتۋشىلىق قىزمەت ىستەپ، ۇرپاقتاردى عىلىم - ءبىلىم نارىمەن سۋسىنداتىپ، پارتيانىڭ وقۋ - اعارتۋ باعىت - ساياساتىنا تاباندى بولىپ، ۇرپاقتارعا وتانشىلدىق، ۇلتتار ىنتىماعى تاربيەسىن جۇرگىزۋمەن بىرگە، ءوزىم جانە شينجياڭ تەلەۆيزياسىنىڭ ۇسىنىس ەتىلگەن شولۋشىسى بولۋ سالاۋاتىممەن، پارتيانىڭ باعىت - ساياساتتارىن قالىڭ حالىق بۇقاراسىنا ۇگىتتەپ كەلەمىن.
  اياداي عانا قىزىلتاستىڭ وتكەنىنە ۇڭىلسەم، كورىكتى مەكەنىمىز شينجياڭنىڭ كوپ ۇلت شوعىرلى قونىستانعان، جەرى كەڭ، بايلىعى مول، ۇلى وتانىمىزدىڭ ايرىلماس بولەگى ەكەنىن، اتامزاماننان بەرى ءار ۇلت حالقى وسىناۋ قۇت مەكەندە ءبىر - بىرىنە قول ۇشىن بەرىپ، وزدەرىنىڭ ادال ەڭبەگىمەن، ءبىر - بىرىنە مەيىر باعىشتاپ، ءوزارا كومەكتەسىپ، تۋىسقاندىق سۇيىسپەنشىلىكتە بولىپ، ءبىر وتباسىنىڭ ادامدارىنداي تۇرمىس كەشىرىپ كەلگەنىن، «ىرىس الدى ىنتىماق»، «بىرلىك بولماسا، تىرلىك بولمايدى» دەگەن اتالى سوزدەردىڭ ءومىر شىندىعىنان تۋىنداعانىن سەزىنەمىن.
  پارتيا 18 - قۇرىلتايىنان بەرى، شي جينپيڭ جولداستى ۇيتقى ەتكەن پارتيا ورتالىق كوميتەتىنىڭ شىنايى قامقورلىعىندا، شينجياڭنىڭ ەكونوميكاسى دامىپ، حالىق تۇرمىسى جاقساردى، الايدا، «ءۇش ءتۇرلى كۇش» مۇنداي تاماشا جاعدايدى كورگىسى كەلمەدى، ولار «ۇلت»، «ءدىن» جەلەۋىن جامىلىپ، ۇلتتار ىنتىماعىن بۇلدىرۋگە، ۇلتتىق وشپەندىلىك تۋدىرۋعا ۇرىنىپ، ءار ۇلت بۇقاراسىنىڭ باس اماندىعى مەن مال - مۇلىك حاۋىپسىزدىگىنە اۋىر زيان سالدى. بۇل ادامزاتقا، قوعامعا، وركەنيەتكە جات قىلمىستى ارەكەتتەر. ونىڭ ۇستىنە پارتيالى كادرلار قوسىنىنا جاسىرىنعان «ەكىبەتكەيلەر» مەن «ەكىبەتكەيلىك» قوعام ورنىقتىلىعىنىڭ رەال حاۋىپىنە اينالدى. ىنتىماقتىلىق، ورنىقتىلىق − قۇت، بولشەكتەۋشىلىك، بىلىقپالىق − جۇت. تاريح پەن رەالدىق ۇلتتار ىنتىماعى قىزمەتى جاقسى ىستەلسە شينجياڭنىڭ ەكونوميكالىق دامۋىنا، قوعامنىڭ ورنىقتىلىعىنا تاماشا ورتا ازىرلەيتىندىگىن، كەرىسىنشە بولعاندا، شينجياڭنىڭ قوعام ورنىقتىلىعى مەن دامۋىنىڭ ىقپالعا ۇشىرايتىندىعىن تولىق دالەلدەدى.
  باس شۋجي شي جينپيڭ: ۇلتتار ىنتىماعى − باس نىسانانى ارقاۋ ەتۋدىڭ نەگىزگى مازمۇنى، ۇلتتار ىنتىماعى − ءار ۇلت حالقىنىڭ جان تامىرى، شينجياڭ دامۋىنىڭ، العا باسۋىنىڭ ىرگە تاسى، سونداي - اق ءبىر ميلليارد 300 ميلليون جۇڭگو حالقىنىڭ ورتاق مۇراتىنا سايادى، - دەپ اتاپ كورسەتتى. بۇل زامانا تىنىسىن ءداپ باسىپ، شينجياڭنىڭ ءىس جۇزىندىك جاعدايىنا ۇيلەستىرىلىپ جاسالعان كەمەلدى جوبا، ستراتەگيالىق شەشىم ءارى شي جينپيڭ جولداستى ۇيتقى ەتكەن پارتيا ورتالىق كوميتەتىنىڭ شينجياڭدى كوركەيتىپ - گۇلدەندىرۋدىڭ، حالىقتى باقىتتى تۇرمىسقا كەنەلتۋدىڭ ەڭ باستى كەپىلى − قوعامنىڭ ورنىقتىلىعى مەن باياندى تىنىشتىق باس نىساناسى ەكەنىن كورەگەندىكپەن كورسەتكەن، شينجياڭدى جونگە سالۋدىڭ جالپى جوباسى.
  «ساۋساق بىرىكپەسە، ينە ىلىكپەيدى»، «ساۋساق اشساڭ قىلدىرىق، جۇمساڭ جۇدىرىق» دەگەندەيىن، ءبىز جۇدىرىقتاي جۇمىلىپ، ءبىر جاعادان باس، ءبىر جەڭىنەن قول شىعارا وتىرىپ، «ءۇش ءتۇرلى كۇشپەن» جانە «ەكىبەتكەيلەرمەن» باتىل كۇرەسۋىمىز كەرەك.
  «قىزىلتاستىقتاردىڭ رۋحى» بىزگە ۇلتتار ىنتىماعى قىزمەتىن فورماعا اينالدىرماۋىمىزدى، تەك بىرەر رەتكى قيمىلمەن نەمەسە بىرەر رەتكى جيىنمەن شەكتەلىپ قالماي، داعدىلى كۇيگە، ۇزاق ۋاقىتتىق ونىمدىلىككە اينالدىرۋىمىز كەرەكتىگىن، تۋىستار ارالاسقان سايىن جاقىن بولا تۇسەتىندىگىن، «بارماساڭ الىستايتىندىعىن، بەرمەسەڭ الىسپايتىندىعىن» شىنايى سەزىندىرىپ، ۇلتتار ىنتىماعىن كوز قاراشىعىمىزدى قورعاعانداي قورعاعاندا، ءوز ءومىرىمىزدى قاستەرلەگەندەي قاستەرلەگەندە، اناردىڭ دانىندەي تىعىز ۇيىسقاندا عانا ۇلتتار ىنتىماعىنىڭ ىرگە تاسىن بەرىك ورناتا الاتىندىعىمىزدى تۇسىندىرەدى.
  بەرەكەنىڭ ۇيتقىسى «قىزىلتاس رۋحى» مەنىڭ بالعىن بالا جۇرەگىمە التىن ۇرىعىن سەپكەن، تۋعان جەردەن الىستا جۇرگەندە، وسى رۋح مەنى العا جەتەلەپ، باعدار كورسەتىپ وتىردى. اۋىلعا بارعان سايىن، ونداعى تاسپاداي تارتىلعان اسفالت جولدار، قاز - قاتار تىزىلگەن ءزاۋلىم عيماراتتار، اۋىلىمنىڭ ءمولدىر سۋلارى، تۇنىق اۋاسى، اسىرەسە، سول جەردەگى تۇرعىنداردىڭ جۇزىندەگى شاتتىق كۇلكىسى مەنىڭ بويىمداعى تۋعان جەرگە دەگەن ماقتانىشتىڭ، ساعىنىشتىڭ شوعىن مازداتادى. ءبىز «سۋ ىشكەندە قۇدىق قازۋشىنى ۇمىتپاۋىمىز» كەرەك، پارتيالى كادر رەتىندە، مەن العىس ايتۋ سەزىمىن جۇرەگىمدە بەرىك ساقتاپ، پارتيانىڭ شاپاعاتىنا ماڭگى العىس ايتامىن، پارتيانىڭ سوزىنە قۇلاق اسىپ، پارتياعا ماڭگى ىلەسەمىن، قاي - قاشان دا ءوزىمنىڭ اۆانگارد، باستاماشىلدىق رولىمدى ساۋلەلەندىرىپ، رياسىز سۇيىسپەنشىلىك، ءتول اسەرىم ارقىلى ۇرپاقتارعا پارتيانىڭ 19 - قۇرىلتاي رۋحىن، وتانشىلدىق، ۇلتتار ىنتىماعى تاربيەسىن ءسىڭىرىپ، قالىڭ حالىق بۇقاراسىنا پارتيانىڭ ابزال ساياساتىن ۇگىتتەپ، ءىس - ارەكەتىم ارقىلى قوعامعا وڭ ەنەرگيا تاراتامىن. ۇلتتار ىنتىماعىن تاباندىلىقپەن، باتىلدىقپەن قورعايمىن.
  ۇلتتار ىنتىماعىنىڭ گۇلى ەڭ كورىكتى، ۇلتتار ىنتىماعىنىڭ جەمىسى ەڭ ءتاتتى، ۇلتتارى ىنتىماقتى حالىق ەڭ باقىتتى.
  مەن بارشا الەمگە «مەن قىزىلتاستىقپىن!» دەپ ماقتانا جار سالعىم كەلەدى.
جاۋاپتى رەداكتورى : نۇربولات قابىل ۇلى
ءبىز تۋرالىبىزبەن بايلانىسسايت كارتاسىگازەتكە جازىلۋحابار - ماقالا جولداۋ