قىزمەت گرۋپپاسى ديقاندارمەن بىرگە قاربالاستىققا ءتۇستى   قابا: قىزمەت گرۋپپاسىنداعى كادرلار ناقتى ىستەر ىستەپ بەردى   شينجياڭنىڭ «ەڭ زەرەكتەرىن» تاڭداۋ قيمىلى باستالدى   وتىرىقتانعان مالشىلاردىڭ تىڭ تىرلىگى   قىستاققا تۇسكەن كادرلار جۇرت جۇرەگىن توعىستىردى   بۋىرشىن: قوي باعىمشىلىعىنان ۇلگى كورسەتۋ قىستاعىن قۇردى   «كىتاپ وقىعىڭ كەلسە ومىربەكتى ىزدە»   ناراتتاعى نار جىگىت  
چىن چۋانگوارى قاراي
چىن چۋانگو ، ش ۇ ا ر پارتكومنىڭ شۋجيى
شوكىرات زاكىر ارى قاراي
شوكىرات زاكىر، شينجياڭ ۇيعۇر اۆتونوميالى رايونىنىڭ ءتوراعاسى
ساندىق گازەت ارى قاراي
  • جۇڭگو
  • شينجياڭ
  • ايماق
  • الەم
سۋرەتتەر سويلەيدى ارى قاراي

اسىلدىڭ ءبىر سىنىعى اسىلبەك(3)

(ەسسە)

مەيرامبەك ءاشىمقان ۇلى

2017.09.15 16:20 كەلۋ قاينارى : شينجياڭ گازەتىنەن

  مەنىڭ بىلۋىمشە، اسىلبەك ساقىش ۇلى ادەبيەت جاسامپازدىعىنا وتكەن عاسىردىڭ 70 - جىلدارىنىڭ ورتا شەنىندە ارالاستى. ونىڭ سول كەزدە جازعان «ساۋىر ساڭلاقتارى»، «اراساندى القاپتا» دەگەن وچەركتەرى، «ايعايبايعا ارىز»، «قاسىمباي»، «وراق ۇستىندە» اتتى ءتاتتى اڭگىمەلەرى وقىرماندارىن تاڭداي قاقتىرعان بولاتىن. ول ءوزىنىڭ «اۋىل تاڭى» اتتى العاشقى پوۆەستىن سول جىلداردا جازعان ەدى. قازاق اۋىلدارىنىڭ ازاتتىق قارساڭىنداعى تۇرمىس - تىرشىلىگى، قازاق مالشىلارىنىڭ ەسە - تەڭدىك جولىنداعى بىرلىگى مەن قۇلشىنىسى ءسوز ەتىلگەن «اۋىل تاڭى» سول تۇستاعى قازاق جازۋشىلارىنان جەكە كىتاپ بولىپ باسىلعان بىردەن - ءبىر پوۆەست بولىپ، قازاق جازۋشىلارىنىڭ ءتول ەڭبەكتەرى كىتاپ سورەلەرىنەن كوپ تابىلا قويمايتىن سول تۇستا بۇل كىتاپ بىزگە ەرەكشە ىستىق كورىنىپ ەدى. مۇنى اسەكەڭنىڭ جاسامپازدىق جولىنداعى تۇرعىلاستارىنان بۇرىن اتتاعان تىڭ قادامى دەۋگە ابدەن بولادى. وسى تۇرعىدان ايتساق، اسەكەڭ ەلىمىز قازاق جازۋشىلارى ىشىندەگى بىرنەشە جاقتا سونىعا ءىز سالعان جازۋشى ەدى. ايتالىق، ونىڭ «تاڭ قۇشاعىندا» اتتى راديو تەاترى ەلىمىزدە تۇڭعىش رەت قازاق تىلىندە جازىلىپ ەفيرگە شىعارىلعان راديو تەاترى ەكەندىگىنە تالاس جۇرمەيدى. تاعى دا ونىڭ «اعايىندى ەكەۋ» اتتى فوتو اڭگىمەسى دە ەشكىمنىڭ ويىنا كىرە قويماعان جاڭالىق ەدى. اسىلبەكتەن بۇرىن بۇل فورمانى توڭىرەكتەگەن جازۋشى ۇلتىمىزدا بولا قويعان جوق.
  اسىلبەك وزىنە ءتان ستيلگە، دارالىققا يە جازۋشى ەدى. ونىڭ قىرپۋلى قالامى كوبىندە اۋىل ءومىرىن، اۋىل ەڭبەككەرلەرىنىڭ تۇرمىس - تىرشىلىگىن ماڭايلاپ جۇرەدى. ول حالقىمىزدىڭ سالت - ساناسىن، مىنەز - قۇلقىن، ادەت - عۇرپىن، ءمورال ۇستانىمىن، تاعى باسقا ۇلتقا ءتان وزگەشەلىكتەرىن يكەمدى ءتاسىل، شەشەن تىلمەن ايشىقتاپ، قاراپايىم كەيىپكەر، جاي، جاداعاي وقيعالاردان ۇلكەن وي تۋدىرىپ، قازاق ەتنوگرافياسىن فيلوسوفيالىق دەڭگەيدە ۇلىقتاۋعا، تۇسىندىرۋگە قۇلشىنىس جاساپ وتىرادى. ول قانداي ءبىر جازباسىندا بولسىن، مەيلى كولەمدى نەمەسە شاعىن جازباسىندا بولسىن، استە كەيىپكەرلەرىنىڭ وكشە ىزىمەن ەسسىز سالپاقتاپ ەرىپ كەتە بەرمەيدى. وقيعانى جالاڭ بايانداۋمەن دە جاعىن توزدىرمايدى. قايتا ادامدار اراسىنداعى داعدىلى بارىس - كەلىس، اقىل - وي جاعىنداعى الا - قۇلالىق، ودان تۋىندايتىن ءىرىلى - ۇساقتى قايشىلىقتار ارقىلى كەيىپكەردىڭ حاراكتەرىن، ىشكى بولمىسىن بورشالاۋعا كۇش جۇمسايدى. وقيعانى دا تۇرعان بويىندا، قان - ءسولسىز كۇيىندە سۋدىراتىپ كەتە بەرمەي، ونى شىعارمانىڭ وزەكتى ويىنا قاراي بەيىمدەپ، بولمىستىڭ ىشكى - سىرتقى قاسيەتىن، قۇبىلىستىڭ سەبەپ - سالدارى مەن تۇپكى ءمانىن اشىپ كورسەتۋگە تالپىنىس جاسايدى. مۇنداي جاسامپازدىق داعدىسى تىكەلەي ءتول ادەبيەتىمىزگە دەگەن وسكەلەڭ جاۋاپكەرلىكتەن كەلەتىندىگىن اڭعارۋ قيىن ەمەس. ءدال وسى سەبەپتى، مەن قالامداستارىما اسىلبەك شىعارمالارىن وي جۇگىرتە وقۋدى ءناسيحاتتار ەدىم.
  اسىلبەك تۋىندىلارىنداعى تاعى ءبىر كوزگە تۇسەر ەرەكشەلىك − ءتىل كوركەمدىگى، اعىل - تەگىل شەشەندىك. ول قانداي ءبىر جازباسىندا حالقىمىزدىڭ تىلدىك قورىنان قاربىتا پايدالانىپ، حالقىمىزدىڭ سويلەۋ داعدىسىنان شەتتەپ كەتپەي، ءتىلدى بارىنشا سارالاپ، ورنىنا كەلتىرىپ قيسىندى قولدانىپ وتىرادى. وتە - موتە، كەيىپكەرلەرىنىڭ ديالوگتارى مەن مونولوگتارىنا ول قۇيقىلجىپ تۇرعان يۋمورلى ءتىل بەرىپ وتىرادى دا، تۋىندىنىڭ ءار تۇسىنان جاعىمدى مىسقىل، جايدارى ءازىلدىڭ لەبى ەسىپ تۇرادى. بۇل وزگەشەلىك ونىڭ بايانداۋ تىلىنەن دە ءجيى ۇشىراسىپ، وقىرماندى ەرىكسىز ميىعىنان كۇلدىرىپ، جەڭىل ەلىكتىرىپ، جەلپىندىرىپ، جەتەكتەپ كەتە بارادى. «قىزىل تىلدە سۇيەك جوق» دەيدى عوي حالقىمىز، سول «سۇيەكسىز ءتىلدىڭ» يگىلىگىن ءبىر كىسىدەي كورگەن جازۋشى اسىلبەك دەر ەدىم. ونى تىنىستى قالامىن زار جەلىسىنەن تاندىرمايتىن، سوزدەن ورنەك سالىپ، تىلدەن جاندى بەينە جاراتاتىن، سۋرەتتەۋدەن يدەيا تۋدىراتىن شەشەن ءتىلدى شەبەر جازۋشى دەسەك، اسىرا ايتقان بولمايمىز.
  وسى ارادا مىنانى دا ايتا كەتكىم كەلەدى: اسىلبەك ءوز تۋىندىلارىندا ءتول ءتىلىمىزدىڭ تۋما قاسيەتىنە زارەدەي سالقىن تيگىزبەي، انا ءتىلىمىزدىڭ وزگەدەن بولەك ۇتىمدىلىعىنان ورامدى پايدالانۋمەن قوسا، تىلگە جاسالعان تيتتەي قيانات بايقالا قالسا بولعانى، ەسەسى كەتكەندەي شيرىعىپ، ورە تۇرەگەلىپ، ونىڭ كىم بولۋىمەن ەسەپتەسىپ جاتپاي ارا ءتۇسىپ، انا ءتىلىمىزدى قىزعىشتاي قورۋشى ەدى. انا تىلىنە دەگەن تەرەڭ سۇيىسپەنشىلىكتىڭ، بيىك ار - نامىستىڭ، ازاماتتىق جاۋاپكەرلىكتىڭ جەتەگىندە، ول وتكەن عاسىردىڭ 80 - جىلدارىنىڭ سوڭىن الا ادەبيەت سىنىنا ۇلكەن ىجداعاتپەن كىرىستى. ءومىرىنىڭ سوڭعى ساعاتتارىنا دەيىن ول سىن قارۋىن قولىنان تاستاماي، ايشىقتى دا ورامدى، قورى مول، تىنىسى كەڭ، بەينەلەۋ قۋاتى مىعىم انا ءتىلىمىزدىڭ سانالى جان كۇيەرى بولىپ، بويىنان قۋاتى كەتكەنشە ەڭبەكتەنىپ، 70كە جۋىق سىن - ساراپ ماقالالارىن جازىپ جاريالاپ، ءتول ادەبيەتىمىزدىڭ ءتىل تازالىعى، كوركەمدىك ساپاسى، وي وزىقتىعى، كومپوزيتسياسى، باۋراعىشتىعى، نانىمدىلىعى سياقتى جاقتارىن قاتتى قاداعالاپ وتىردى. سول تۇستاردا ول قالامداستارىنىڭ وسى جاقتاردا جەتكەن جەتىستىكتەرىنە ريزاشىلىعىن ءبىلدىرىپ، ماراپات ايتىپ، ۇلگى ەتىپ كورسەتەدى دە، ال ولاردىڭ قۇنارلى انا تىلىمىزگە جاساعان قياناتى (بىلمەستىكپەن بولسا دا) بولسا قاتتى اشىنىپ، مايدان قىلشىق سۋىرعانداي تۇسىنىك جاساپ، ولاردىڭ اعاتتىعىن (كىم بولسا دا)، وراشولاقتىعىن، قۇنتسىزدىعىن، جاۋاپكەرسىزدىگىن، تاعى باسقالاي جاقتاعى وزدەرى بايقاي الماعان، بايقاي المايتىن مىندەرىن جاسىرماي، مايدابيكەلەمەي، شىن پەيىلدى تىلەكتەستىك تۇرعىدا، ادەبيەتتەگى مۇددەلەستىك تۇرعىدا ايتىپ، كورسەتىپ وتىراتىن. ول كوركەم جاسامپازدىق مايدانىندا ەشكىممەن دە ىمىراعا كەلە قويمايتىن - دى. ول قالامداستارىنا قانداي ماراپات ايتسا دا، مەيلى اۋىر، مەيلى جەڭىل سىن ايتسا دا، اۆتوردىڭ اتى - ءجونىن تىكە اتاماۋشى ەدى. شىعارمانىڭ اتىن اتاپ نەمەسە «اۆتور، ماقالاشى» دەپ قانا ەمەكسىتىپ، الدەكىمدەرشە اۆتوردىڭ جاعاسىنان الىپ، كوزىن شۇقي جونەلمەۋشى ەدى. «مەن ونىڭ اتىن اتاپ، ءتۇسىن تۇستەپ بايبالام سالىپ جاتپاسام دا، ءوزى جانە وقىرمان تاۋىپ الادى عوي»، - دەيتىن ەدى ول. «ادەبيەت دەيتىن مايداندا جۇرگەسىن، شالاجانسار تۋىندىلاردى، قويىرتپاقتاعان ءتىل قولدانىستى كورسەم بولدى، ايتپاسقا ءداتىم شىدامايدى، ارىم كوتەرمەيدى. مەنىڭ ارا تۇسەتىنىم ءتول ادەبيەتىمىز بەن انا ءتىلىمىز عوي، مۇنى بىرەۋ بولماسا بىرەۋ دۇرىس تۇسىنەتىن شىعار»، - دەۋشى ەدى ول.
جاۋاپتى رەداكتورى : ريزا حاميت قىزى
ءبىز تۋرالىبىزبەن بايلانىسسايت كارتاسىگازەتكە جازىلۋحابار - ماقالا جولداۋ